• 22.10.2020.

Zašto se kaže: Carski rez?

Frazem carski rez nastao je kao rezultat dvostruke greške: greške majke prirode i jedne obične lingvističke zablude

 Zašto se kaže: Carski rez?

Sam taj izraz nastao je u XVII vijeku, ali je hirurški zahvat koji se njime označava („vađenje ploda iz majčine utrobe prorezivanjem trbušnog zida i materice”) postojao i mnogo ranije, piše opsteobrazovanje.rs.

Prema grčkim legendama, na taj način došao je na svet Dionis, bog vina i veselja, pa čak i bog ljekarstva Asklepije. Rođenje pomoću carskog reza vezuje se i za neke junake narodnih epova (za mitskog heroja Rustema iz iranskog epa Šahname, na primjer), a postojalo je i vjerovanje da su tako rođeni i glasoviti Rimljani Publije Kornelije Scipion Afrikanac, konzul i vojskovođa koji je porazio Kartaginjane, i sam Gaj Julije Cezar, veliki imperator. Rimski pisac i istoričar Plinije Stariji smatrao je da nadimak Cezar (izvorno Caesar) potiče od Caesares ili Caesaris, kako su se nazivali ljudi koji su ex utero matris exsecti, tj. „rođeni izrezani iz materice”.

Takvo rođenje Julija Cezara nikada nije dokazano, ali se izraz carski rez (latinski: sectio caesarea) ipak vezuje za njegovo ime. Ali o tome nešto kasnije. Sada još nekoliko riječi o carskom rezu kao ljudskoj korekciji greške majke prirode.

Operacija vađenja djeteta iz majčine utrobe izvodi se u slučajevima kada je, zbog različitih smetnji, porođaj prirodnim putem nemoguć ili opasan. To je danas rutinska hirurška intervencija, sa zanemarljivim procentom smrtnosti, a nekad je ishod tog zahvata, zbog trovanja i drugih komplikacija, bio koban za plod, a pogotovo za majku.

U prošlosti se carski rez izvodio uglavnom na tek umrlim trudnicama (sectio caesarea in mortua). Razlozi su bili dvojaki: humani (da bi se spaslo dijete) i magijski ili religijski. U Justinijanovom zakoniku zabilježene su stare rimske odredbe da se iz mrtve trudnice obavezno mora izvaditi dijete.

Po običajima nekih starih naroda, trudnica se nije smjela sahraniti ili spaliti sa čedom u utrobi, a katolička crkva je u srednjem vijeku preporučivala da se dijete izvadi iz mrtve majke, kako bi se, ako ostane u životu, moglo krstiti.

Mada postoje neke pretpostavke da je carski rez na živoj ženi primjenjivan mnogo ranije, prvi takav zahvat izveden je tek negdje oko 1500. godine. Taj zahvat, kao prvi, pripisuje se izvjesnom Jakobu Nuferu, švajcarskom kastratoru (štrojaču) svinja, koji je na taj način, uz prethodnu dozvolu sveštenika, a uz asistenciju mesnog dželata i prisustvo gradonačelnika i sudije, spasio sigurne smrti svoju suprugu i dijete. Zabilježeno je da je nešto kasnije (tačnije, 1540.godine) italijanski vidar Kristifor Baino izveo istu operaciju, spasavši jednu porodilju, ali, nažalost, ne i njeno dijete. Već 1581. godine objavljena je prva monografija o carskom rezu. Napisao ju je francuski ljekar Fransoa Ruse (Francois Rousset).

Vratimo se samom izrazu carski rez i lingvističkoj zabludi na kojoj se zasniva. Pošto se vjerovalo da je Cezar rođen izrezivanjem iz majčine utrobe, latanski naziv za tu operaciju, sectio caesarea (što je, u stvari, tautološki spoj dvije reči istog ili vrlo sličnog značenja: sectio – „rezanje” i caesarea – „izrezan”; obje riječi izvedene su iz glagola koji znače „sjeći, rezati” – prva iz secare, a druga iz caedere), pogrešno je protumačen, pa je ono caesarea povezano sa Caesar, što znači i „car”. Tako je onda, zahvaljujući greški, nastao izraz carski rez.

Postoji još jedno tumačenje porijekla tog izraza, ali i ono upućuje na vezu sa imenom Julija Cezara. U njegovom zakonu (Lex Caesarea), naime, bilo je propisano da se utroba svake žene umrle u poodmakloj trudnoći otvori, pa je, navodno, po njemu onda ta operacija nazvana carski (što će reći – cezarski) rez. Ni ta pretpostavka nije dokazana. Ostaje, dakle, zaključak da je izraz carski rez ipak nastao kao plod jedne lingvističke zablude.

No, bez obzira na to, on je ušao u medicinsku terminologiju, pa i u običan svakodnevni govor, gdje se upotrebljava u značenju: „energičan, spasonosan zahvat u rješavanju nekog teškog problema”.